Schaatsen, schaven en beitels uit IJlst
In 1865 begon Jan Jarigs Nooitgedagt met het produceren van schaven, schaatsen en houten speelgoed op de zolder van zijn huis. Het ging hem zakelijk voor de wind, waardoor ook zijn vier zonen bij de bedrijfactiviteiten werden betrokken en ze verhuisden naar een bedrijfspand in IJlst. Jarigs zoons reisden door Nederland om hun produkten aan de man te brengen en deden dit goed. In 1902 kreeg het bedrijf de naam 'Fabriek J. Nooitgedagt en Zonen'.
Na het overlijden van Jan Jarigs legden zijn opvolgers zich steeds meer toe op het maken van metalen en houten kunstschaatsen. In strenge winters werden er wekelijks 7000 paar schaatsen geproduceerd.
Na de Tweede Wereldoorlog kwam de produktie weer goed op gang. In 1956 bedroeg de totale produktie van houten schaatsen 80.000 paar. Echter de afzet werd steeds moeilijker, omdat de Noor zijn intrede deed. Nooitgedagt begon daarom in 1959 ook met het produceren van Noren en met succes, mede door de strenge winters (met Elfstedentocht). Dit succes was echter van korte duur, de fabriek was te afhankelijk van de schaatsen en de winters van 1964 en 1965 waren zacht, waardoor Nooitgedacht besloot te stoppen met de produktie. Wel mocht vanaf het jaar 1965, honderd jaar na de oprichting van het bedrijf het predikaat 'Koninkijk' worden gevoerd.
Men keerde terug naar de fabricage van het hoofdprodukt, de beitel en meetgereedschap. In eerste instantie ging het Nooitgedagt weer voor de wind, maar begin jaren '90 kwam er een hele grote klap, doordat een Zweedse afnemer het contract ontbond. De houtafdeling werd gesloten, alleen de metaalsector draaide door.
In de Catalogus onzer Gereedschappen stond geschreven dat ze 'de eenige fabriek in Europa, die èn schaven èn beitels zelf fabriceert' waren. Nooitgedacht is altijd een familiebedrijf geweest totdat in de jaren '90 geen opvolger meer voorhanden is. De aandelen worden verkocht en enkele jaren later besluit de Amerikaanse eigenaar de vestiging in IJlst te sluiten.
Voor meer informatie:
J. Nooitgedagt en zonen: Catalogus onzer gereedschappen (sign. Pc 3507)
Inventaris van het archief Fa. Nooitgedagt & Zn. te IJlst 1865-1998, Toegang 93-50
Veerploegen en Varkens
Veerploeg
De veerploeg dient om groeven tot 12-15 cm van de rand van een plank te schaven. Ze bestaat uit een grote geleider die door twee vierkantige houten staafjes of door twee houten schroeven verbonden is met een groefschaaf maar ook soms met een messingschaaf, een puntschaaf, een boorschaaf, een nootschaaf enz. De geleider wordt op de gewenste afstand van de schaaf gesteld en bevestigd door twee wiggen (op staafjes) of vier houten moeren (op schroeven). Om beide stukken evenwijdig te houden wordt er soms een kruis tussen geplaatst. Een houten of metalen (ijzer of koper) geleider bepaalt de diepte. De onderste zijde van de breedtegeleider is doorgaans over de hele lengte uitgehold
Varken
Deze schaaf is slechts in Nederland bekend en wordt ook wel dieploper genoemd. Het is een speciale ploeg die geen geleider heeft en tot zo’n 6,5 cm diep kan werken. Hij wordt gebruikt nadat met een normale ploeg reeds een groef is gemaakt.
Friese beschrijving:
Redens, skaven, beitels út Drylts
Yn 1865 sette Jan Jarigs Nooitgedagt út ein mei it produsearjen fan skaven, redens en houten boartersguod op de souder fan syn hûs. It gyng him saaklik sjoen foar de wyn. Dêrtroch koene syn fjouwer soannen ek by de bedriuwsaktviteiten belutsen wurde. Se ferfearen nei in bedriuwsgebou yn Drylts. Jarig syn soannen reizgen hiele Nederlân troch om de produkten oan de man te bringen en dat gie foar wûnder. Yn 1902 krige it bedriuw de namme 'Fabriek J. Nooitgedagt en Zonen'.
Nei it ferstjerren fan Jan Jarigs leine dy syn opfolgers har hieltyd mear ta op it meitsjen fan metalen en houtene keunstredens. Yn strange winters waarden wykliks 7000 pear redens produsearre.
Nei de Twadde Wrâldkriich kaam de produksje wer goed op gleed. Yn 1956 wie de totale produksje fan houtene redens mei-inoar 80.000 pear. De ferkeap dêrfan waard lykwols hieltyd dreger doe’t der noaren kamen. Nooitgedagt sette om dy reden yn 1959 ek mei it meitsjen fan noaren út ein en mei súkses. Dat kaam mei troch in tal strange winters mei Alvestêdetochten. Dat súkses duorre lykwols net lang, de fabryk wie te ôfhinklik fan de redens en de winters fan 1964 en 1965 wiene folle minder kâld. Mei dêrom besleat Nooitgedacht om mei de produksje op te hâlden. Wol mocht it bedriuw fan it jier 1965 ôf, hûndert jier nei de oprjochting fan it bedriuw, it predikaat 'Koninklijk' brûke.
Besletten waard om werom te gean nei it meitsjen fan it haadprodukt, de beitel en it metalen ark. Yn it earstoan gyng it Nooitgedagt wer foar de wyn, mar begjin jierren '90 kaam in hiele grutte klap, mei't in grutte klant út Sweden it kontrakt ûntbûn. De houtôfdieling waard sletten; allinne de metaalsektor gyng troch.
Yn de Catalogus onzer Gereedschappen stiet dat Nooitgedagt de iennige fabryk yn Europa wie dy't én skaven én beitels sels produsearret. Nooitgedacht hat altyd in famyljebedriuw west oant yn de jierren '90 doe't der gjin opfolger mear wie. De oandielen waarden ferkocht en inkelde jierren letter beslút de Amerikaanske eigener de saak yn Drylts te sluten.
Foar mear ynformaasje:
J. Nooitgedagt en zonen: Catalogus onzer gereedschappen (synjatuer Pc 3507)
Ynventaris fan it archief Fa. Nooitgedagt & Zn. te Drylts 1865-1998, Tagong 93-50
Fearskaaf en Farken
Fearskaaf
De fearskaaf wurdt brûkt om groeven oant 12-15 sm. fan de râne fan in planke te skaven. De skaaf bestiet út in grutte gelieder dy't troch twa fjouwerkantige houtene stêfkes of troch twa houtene skroeven ferbûn is mei in groefskaaf, mar bytiden ek wol mei in messingskaaf, in puntskaaf, in boarskaaf, in nútskaaf ensafuorthinne. De gelieder wurdt op dy distânsje fan de skaaf steld dy't winske wurdt en fêstmakke troch twa kilen (op stêfkes) of fjouwer houtene houten moeren (op skroeven). Om beide stikken mei-inoar lykoprinnend te hâlden wurdt der bytiden in krús tusken pleatst. In houten of metalen (izeren of koperen) gelieder bepaalt de djipte. De ûnderste kant fan de bridtegelieder is trochstrings oer de hiele langte útholle.
Farken
Dizze skaaf is allinne yn Nederlân bekend en wurdt ek wol in 'dieploper' neamd. It is in spesjale ploechskaaf dy't gjin gelieder hat en oant sa'n 6,5 sm. syn wurk dwaan kin. Hy wurdt brûkt nei't mei in normale ploechskaaf in groef makke is.
Engelse beschrijving:
Skates, planes and chisels from IJlst
In 1865 Jan Jarigs Nooitgedagt started producing planes, skates and wooden toys in the attic of his home. He did very well in business, so his four sons joined him and eventually they relocated to business premises in IJlst. Jarigs' sons travelled all over the Netherlands to sell their products, and they were good at it. In 1902 the Company was named 'J. Nooitgedagt and Sons Factory'.
After Jan Jarigs passed away, his successors gradually focussed more on the production of metal and wooden figure skates. In severe winters the factory made up to 7,000 pairs of skates.
Following WW2 the production sped up again. In 1956 some 80,000 pairs of wooden skates came off the production line. However, sales were gradually declining with the advent of racing skates. That is the reason why Nooitgedagt started producing racing skates in 1959. Very successfully as it turned out, also because of the severe winters (when the 'Eleven Cities' ice-skating event was held). Unfortunately, the success was short-lived. The factory was too much depending on skates and the 1964 and 1965 winters were mild, reason for Nooitgedagt to stop the production. However, from 1965, one hundred years after the business was established, the Company was allowed to carry the designation 'Royal'.
A return was made to the manufacture of the core product: the chisel and measuring tools. At first the Nooitgedagt Company was doing well again, but in the early 1990's it was given a big blow because a Swedish customer decided to terminate the contract. The wood production was closed down, only the metal sector carried on.
In their 'Catalogue of Our Tools' the Company claimed to be the 'only factory in Europe manufacturing both planes and chisels in-house'. Nooitgedagt has always been a family business until no successor was available in the 1990's. The shares were sold, and a few years later the new American owner decided to close down the operation in IJlst.
For further information:
J. Nooitgedagt and Sons: Catalogue of Our Tools (sign. Pc 3507)
Inventory of the archives of Nooitgedagt & Sons in IJlst 1865-1998, Access 93-50
Tonguing planes and 'varkens'
Tonguing plane
The tonguing plane is used to plane grooves up to 12-15 cm from the edge of the planks. It consists of a large guide connected to a grooving plane, or sometimes also a tonguing plane, a side rebate plane, a router plane, etc., using two square wooden bars or wooden bolts. The guide is set at the required distance from the plane and attached using two wedges (on bars) or four wooden nuts (on bolts). Sometimes a cross is placed in between to keep both segments parallel. A wooden or metal (iron or copper) guide sets the depth of the groove. The bottom of the width guide is usually hollow along the entire length.
Varken
This plane is only known in the Netherlands and comes also under the name of 'deep runner'. It is a special grooving plane with no guide that can run up to 6.5 cm deep. It is being used after a normal grooving plane has made an initial groove.
The biggest manufacturer of skates in the Netherlands
At some time Nooitgedagt in IJlst was the biggest manufacturer of skates in the Netherlands. Manufacturing skates was only a matter of secondary importance; first and foremost the manufacturer was making (building) tools.