Wat heb jij op je kerfstok?
Schulden van klanten werden vroeger vaak vastgelegd op kerfstokken. Hiervoor werden meestal takken van de kastanjeboom gebruikt omdat deze zich gemakkelijk laten splijten.
Eén helft was voor de klant, de andere voor de leverancier. Wanneer de klant op de pof inkopen deed werd zijn stokje aan het breukvlak van het winkelstokje gelegd en werd er voor elke vier bestede stuivers een inkeping gemaakt. Aan de hand van het aantal inkepingen kon men zien wat iemand nog op zijn kerfstok had. Na vereffening van de schuld werden de kerven weggesneden en kon men weer opnieuw beginnen.
Uiteraard kon er onenigheid ontstaan over achterstallige betalingen. De kerfstok was dan een belangrijk bewijsstuk. Als zodanig kon een stokje dan ook in de gerechtelijke archieven belanden, in Friesland in dat van het Hof van Friesland. Dit archief bevat voor de periode 1700-1811 een complete serie procesdossiers, met zo nu en dan bijzondere bewijsstukken.
Friese beschrijving:
Wat hasto op dyn kerfstôk?
Skulden fan klanten waarden yn 't ferline faak fêstlein op kerfstokken. Hjirfoar waarden meast tûken fan de kastanjebeam brûkt om't je dy maklik spjalte kinne.
De iene helte wie dan foar de klant, de oare foar de leveransier. Wannear't de klant op 'e pof kocht waard syn stokje oan it brekflak fan it winkelstokje lein en waard der foar alle fjouwer bestege stuorren in ynkeep makke. Oan 'e hân fan it tal ynkeeps koe men sjen wat immen noch op syn kerfstôk hie. Nei't de rekken lykmakke wie waarden de ynkeeps fuortsnien en koe men wer op 'e nij begjinne.
Fansels koe der spul ûntstean oer efterstallige betellings. De kerfstôk wie dan in wichtich bewiisstik. As sadanich koe in stokje dan ek yn de rjochterlike argiven telâne komme, yn Fryslân yn dat fan it Hof fan Fryslân. Dit argyf befettet foar de perioade 1700-1811 in komplete searje prosesdossiers, mei sa no en dan bysûndere bewiisstikken.
Engelse beschrijving:
What is on your slate?
Like in Britain customer debts used to be put on a slate for record-keeping, debts in the Low Countries were recorded with the help of a so-called kerfstok (tally stick). Branches of the chestnut tree were mainly used for this purpose, because they were easily split into two halves.
One half was held by the customer, the other half stayed with the creditor. When a purchase was made on credit, the two halves were put back together at the plane and one notch was cut across the two halves for every four stivers spent. By way of the number of notches one could see what was owed. When the debt was repaid, the notches were cut out and the parties could start all over “with a clean slate”.
Not surprisingly, a dispute about arrears could easily arise. In that event, the gouging stick was used as an important piece of evidence. That is how a gouging stick could end up in the judicial archives, such as in the Friesland Court. For the period from 1700 to 1811, this archive has a complete series of case files, with some very peculiar exhibits every now and then.